Η «ΟΔΥΣΣΕΙΑ» ΤΗΣ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ: Πρώτα προστασία, μετά προβολή

 

Η παγκόσμια κινηματογραφική προβολή είναι μεγάλη ευκαιρία. Αν, όμως, η οικονομική ανάπτυξη τρέξει γρηγορότερα από την πολιτική, τους θεσμούς και τις υποδομές, ο τόπος θα κληθεί να προσαρμοστεί στα τετελεσμένα της αγοράς — αντί η αγορά να υπηρετήσει το σχέδιο του τόπου.

Το δημοσίευμα του Guardian για τη Μεσσηνία, με αφορμή την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, δεν πρέπει ούτε να αντιμετωπιστεί ως κινδυνολογία ούτε να αναγορευτεί σε προφητεία καταστροφής. Η ταινία δεν δημιούργησε τις πιέσεις στο νερό, στο τοπίο, στην κατοικία, στις προστατευόμενες περιοχές και στις δημόσιες υποδομές. Μπορεί, όμως, να τις επιταχύνει, εάν η διεθνής προβολή μετατραπεί σε οργανωμένη καμπάνια προσέλκυσης επισκεπτών πριν η Μεσσηνία αποφασίσει τι θέλει να προστατεύσει, τι μπορεί να αναπτύξει και μέχρι ποιο σημείο.

Η Περιφέρεια Πελοποννήσου έχει ήδη ανακοινώσει ότι θα αξιοποιήσει τη δημοσιότητα της ταινίας και θα δημιουργήσει θεματική διαδρομή που θα συνδέει τα σημεία των γυρισμάτων με πολιτιστικές, φυσιολατρικές, γαστρονομικές και βιωματικές εμπειρίες. Η κατεύθυνση είναι εύλογη. Μπορεί να διαχύσει το όφελος από τη Βοϊδοκοιλιά, τη Γιάλοβα, την Πύλο και τη Μεθώνη προς την Καλαμάτα, τη Μάνη, την Τριφυλία, τα χωριά, τα μονοπάτια και την τοπική παραγωγή.

ΟΥΤΕ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑ ΟΥΤΕ ΛΕΥΚΗ ΕΠΙΤΑΓΗ

Ο Guardian ενδεχομένως δραματοποιεί την άμεση επίδραση μιας ταινίας. Δεν επινοεί, όμως, την ευπάθεια του τόπου. Η επιστημονική έρευνα του ευρωπαϊκού προγράμματος COASTAL (έργο για τη βιώσιμη ανάπτυξη παράκτιων και αγροτικών περιοχών) καταγράφει στη νοτιοδυτική Μεσσηνία σύνθετες πιέσεις στη λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας από την υδρολογία, τις γεωργικές και αστικές απορροές, τα λύματα, την άντληση υπόγειων υδάτων και την αυξημένη θερινή ζήτηση.

Θα ήταν εξίσου λάθος να δαιμονοποιηθεί κάθε επένδυση. Η τουριστική ανάπτυξη έφερε αναγνωρισιμότητα, συνδέσεις, εργασία και αγορές για τοπικά προϊόντα και υπηρεσίες. Αυτά είναι πραγματικά οφέλη. Δεν αποτελούν, όμως, λευκή επιταγή. Όσο μεγαλώνει η οικονομική δραστηριότητα, τόσο αυξάνεται η ανάγκη για δημόσιο σχεδιασμό της συνολικής επιβάρυνσης και δίκαιη κατανομή του οφέλους.

Η σωστή σειρά, όμως, είναι κρίσιμη: πρώτα αποφασίζουμε ποια τουριστική ανάπτυξη θέλουμε για ολόκληρη τη Μεσσηνία, πού, με ποια ένταση και με ποιους όρους. Έπειτα εξασφαλίζουμε νερό, αποχέτευση, διαχείριση απορριμμάτων, κυκλοφορία, δημόσιους χώρους, προστασία του τοπίου και κατοικία για τους ανθρώπους που ζουν και εργάζονται εδώ. Και μόνο τότε σχεδιάζουμε το προϊόν που θα διαφημίσουμε.

ΌΤΑΝ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΡΟΣΠΕΡΝΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Τι συμβαίνει, λοιπόν, όταν η οικονομική ανάπτυξη τρέχει γρηγορότερα από την πολιτική και τους θεσμούς; Η απάντηση είναι απλή και ανησυχητική: η πολιτική παύει να καθοδηγεί την ανάπτυξη και περιορίζεται να διαχειρίζεται τα αποτελέσματά της. Οι αξίες γης έχουν ήδη αυξηθεί, οι χρήσεις ακινήτων έχουν ήδη αλλάξει, η δόμηση έχει ήδη επεκταθεί, η κυκλοφορία και η κατανάλωση νερού έχουν ήδη διογκωθεί. Τότε τα όρια γίνονται δυσκολότερα, ακριβότερα και πολιτικά πιο επώδυνα.

Έτσι δημιουργούνται μη αναστρέψιμες καταστάσεις. Ένας υδροφορέας δεν αποκαθίσταται με ένα σύνθημα περί βιωσιμότητας. Ένας κορεσμένος οικισμός δεν ξαναβρίσκει εύκολα κατοικίες για τους νέους και τους εργαζομένους του. Μια ακτή που υπερφορτώθηκε, ένα τοπίο που κατακερματίστηκε και μια τοπική οικονομία που εξαρτήθηκε μονομερώς από τον τουρισμό δεν επανέρχονται με μία ακόμη μελέτη.

Αυτή είναι και η μεγάλη παγίδα: «ας λύσουμε πρώτα τα οικονομικά προβλήματα της Μεσσηνίας και αργότερα βλέπουμε τις πολυτέλειες της βιώσιμης ανάπτυξης». Η βιωσιμότητα, όμως, δεν είναι πολυτέλεια μετά την ανάπτυξη. Είναι όρος για να διαρκέσει η ανάπτυξη. Το νερό, το τοπίο, η κοινωνική συνοχή, η πρόσβαση στη στέγη και η ποιότητα ζωής δεν είναι εμπόδια στην οικονομία· είναι το κεφάλαιό της.

ΠΡΩΤΗ ΕΥΘΥΝΗ ΣΤΙΣ ΤΟΠΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ — ΟΧΙ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ

Η Περιφέρεια Πελοποννήσου και οι δήμοι της Μεσσηνίας έχουν την πρώτη πολιτική ευθύνη: να πάρουν την πρωτοβουλία, να θέσουν το ερώτημα δημόσια, να συντονίσουν τον σχεδιασμό και να δεσμευτούν σε στόχους. Δεν μπορούν, όμως, να το κάνουν μόνοι τους. Αρμοδιότητες για τον τουρισμό, τη χωροταξία, το περιβάλλον, το νερό, τις προστατευόμενες περιοχές και τα μεγάλα έργα μοιράζονται ανάμεσα στην αυτοδιοίκηση, στο Υπουργείο Τουρισμού, στο Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, στο Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών και στον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΟΦΥΠΕΚΑ).

Υπάρχουν ήδη θεσμικά εργαλεία. Το Visit Peloponnese είναι ο νέος Οργανισμός Διαχείρισης και Προώθησης Προορισμού (DMMO, από το αγγλικό Destination Management and Marketing Organization). Στη δομή του προβλέπεται Tourism Committee, δηλαδή Επιτροπή Τουρισμού, ως πυρήνας συνεργασίας των εμπλεκόμενων φορέων. Παράλληλα δημιουργείται Περιφερειακό Παρατηρητήριο Βιώσιμης Τουριστικής Ανάπτυξης, το οποίο οφείλει να μετατρέπει τα δεδομένα σε δημόσια γνώση και προειδοποίηση.

Υπάρχει επίσης η Περιφερειακή Επιτροπή Διαβούλευσης, όπου εκπροσωπούνται οργανώσεις εργοδοτών και εργαζομένων, επιμελητήρια, επιστημονικοί και επαγγελματικοί φορείς, συνεταιρισμοί, πολιτιστικοί σύλλογοι και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Μαζί με το Περιφερειακό και τα Δημοτικά Συμβούλια, το Επιμελητήριο Μεσσηνίας, τους τουριστικούς φορείς, τους αγρότες, τους εργαζομένους, το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, τους επιστημονικούς συλλόγους, τις περιβαλλοντικές οργανώσεις και τις τοπικές κοινότητες, μπορούν να διαμορφώσουν την πολιτική που αξίζει στον τόπο.

Αυτό, όμως, προϋποθέτει πραγματική συμμετοχή με θέσεις και όχι διαβούλευση για ήδη ειλημμένες αποφάσεις. Η τουριστική πολιτική είναι ομαδική προσπάθεια, αλλά η ευθύνη δεν πρέπει να διαχέεται ώσπου να εξαφανιστεί. Οι αιρετές αρχές αποφασίζουν και λογοδοτούν. Οι κοινωνικοοικονομικοί εταίροι συνδιαμορφώνουν, δεσμεύονται και συμβάλλουν στην εφαρμογή. Οι επιστημονικοί φορείς τεκμηριώνουν. Οι ελεγκτικοί μηχανισμοί ελέγχουν.

Παρατηρείται, λοιπόν πληθώρα θεσμών και μηχανισμών, αλλά ακόμα ισχνή ουσιαστική παραγωγή πολιτικής και αποφάσεων που να προλαβαίνουν την αγορά. Σημαντικό είναι, πάντως, ότι, τουλάχιστον σε πρώτο βαθμό, καταφαίνεται ότι όλοι έχουν κατανοήσει το ζήτημα βιώσιμης μεσσηνιακής ανάπτυξης και έχουν αρχίσει να «ανησυχούν»…  

ΥΠΟΔΟΜΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΟΠΟ, ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΜΟΝΑΔΕΣ

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις υποδομές. Δρόμοι, δίκτυα ύδρευσης, αποχέτευση, ενέργεια, διαχείριση απορριμμάτων και μεταφορές δεν μπορεί να σχεδιάζονται μόνο γύρω από τις ανάγκες μεγάλων οικονομικών μονάδων, αφήνοντας τα χωριά και τους κατοίκους με διαρροές, ελλείψεις, κυκλοφοριακό χάος και … χωματόδρομους όταν… δίπλα περνάνε τετράϊχνες αρτηρίες ή ανεπαρκείς υπηρεσίες. Η ανάπτυξη δικαιώνεται όταν η επένδυση αναβαθμίζει και τη ζωή της κοινότητας που τη φιλοξενεί.

Χρειάζονται, πριν από την καμπάνια, συγκεκριμένες αποφάσεις: όρια επισκεψιμότητας και οχημάτων στις ευαίσθητες ζώνες· οργανωμένη στάθμευση εκτός αυτών και μεταφορά με μικρά λεωφορεία· δημόσιο υδατικό ισοζύγιο για ύδρευση, άρδευση και τουριστική κατανάλωση· ολοκλήρωση της αποχέτευσης· χωρικά όρια στη δόμηση και στις τουριστικές χρήσεις· προστασία της μόνιμης κατοικίας· και μόνιμη δημοσίευση δεικτών για νερό, περιβάλλον, κυκλοφορία, απασχόληση και ικανοποίηση κατοίκων.

ΑΝΑΠΤΥΞΗ Ή ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ; ΟΧΙ - ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ!

Η «Οδύσσεια» μπορεί να γίνει μια εξαιρετική ευκαιρία για ολόκληρη τη Μεσσηνία. Ακριβώς γι’ αυτό δεν πρέπει να αξιοποιηθεί βιαστικά. Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στην ανάπτυξη και στην προστασία. Χρειάζεται να αποφασίσουμε ότι η προστασία θα καθορίζει τον τρόπο της ανάπτυξης.

Πρώτα, λοιπόν, σχέδιο, όρια, θεσμοί και υποδομές. Μετά προβολή. Διαφορετικά, θα προσελκύσουμε γρηγορότερα τους επισκέπτες και τις επενδύσεις απ’ όσο μπορούμε να προστατεύσουμε τον λόγο για τον οποίο έρχονται — και θα ξεκινήσει τότε η πραγματική «Οδύσσεια» της Μεσσηνίας.