ΚΟΙΝΟΣ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ
Tι ισχύει με τον θάνατο και τη φορολογία
Ο «κοινός λογαριασμός» είναι από τα πιο
διαδεδομένα τραπεζικά εργαλεία στην Ελλάδα. Όμως, πίσω από την πρακτική ευκολία
κρύβονται λεπτές νομικές και φορολογικές διακρίσεις: άλλο τι μπορεί να κάνει ο
συνδικαιούχος απέναντι στην τράπεζα και άλλο τι δικαιούται να κρατήσει έναντι
των λοιπών. Και όταν επέλθει θάνατος, η ύπαρξη ή μη της λεγόμενης «ρήτρας
επιζώντων» μπορεί να αλλάξει τα πάντα.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το παρόν κείμενο είναι ενημερωτικό και
δεν υποκαθιστά εξατομικευμένη νομική ή φορολογική συμβουλή. Σε πραγματικά
περιστατικά (ιδίως με κληρονόμους, διαφωνίες, μεγάλα ποσά ή κατασχέσεις)
απαιτείται αξιολόγηση με βάση τη σύμβαση του λογαριασμού και τα αποδεικτικά
στοιχεία.
ΤΙ
ΕΙΝΑΙ Ο ΚΟΙΝΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ («ΕΙΣ ΟΛΟΚΛΗΡΟΝ» ΚΑΙ «ΜΕ ΣΥΜΠΡΑΞΗ»).
Στην τραπεζική πρακτική, κοινός λογαριασμός
σημαίνει ότι στο ίδιο ΙΒΑΝ εμφανίζονται δύο ή περισσότεροι συνδικαιούχοι. Η πιο
συνηθισμένη μορφή είναι ο διαζευκτικός λογαριασμός («εις ολόκληρον»): κάθε
συνδικαιούχος μπορεί να κάνει χρήση του λογαριασμού (ανάληψη, μεταφορά,
πληρωμές) χωρίς τη σύμπραξη των άλλων, εφόσον έτσι προβλέπει η σύμβαση με την
τράπεζα.
Υπάρχει επίσης λογαριασμός «με σύμπραξη»
(συμπλεκτικός), όπου για κινήσεις απαιτούνται υπογραφές/εγκρίσεις περισσότερων
συνδικαιούχων. Η επιλογή αυτή είναι λιγότερο διαδεδομένη, αλλά ιδιαίτερα
σημαντική σε περιπτώσεις διαφωνιών ή θανάτου συνδικαιούχου.
Ο
«ΠΡΩΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥΧΟΣ» ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ (ΚΑΙ ΤΙ ΔΕΝ ΣΗΜΑΙΝΕΙ).
Πολλές τράπεζες εμφανίζουν «1ο δικαιούχο» για
λόγους διαχείρισης (π.χ. επικοινωνία, αποστολή ενημερώσεων). Η ένδειξη αυτή δεν
δημιουργεί, από μόνη της, προνομιακό δικαίωμα κυριότητας στο υπόλοιπο. Το ποιος
είναι πραγματικός δικαιούχος των χρημάτων δεν κρίνεται από τη σειρά ονομάτων,
αλλά από τα πραγματικά δεδομένα (ποιος κατέβαλε τα ποσά, ποια ήταν η
συμφωνία/αιτία, πώς χρησιμοποιήθηκαν τα χρήματα).
ΔΥΟ
ΣΧΕΣΕΙΣ: ΜΕ ΤΗΝ ΤΡΑΠΕΖΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΞΥ ΣΥΝΔΙΚΑΙΟΥΧΩΝ.
Η νομική επιστήμη και η νομολογία διαχωρίζουν δύο
επίπεδα:
ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ
ΣΧΕΣΗ (Τράπεζα – Συνδικαιούχοι): αφορά τις εξουσίες κίνησης του λογαριασμού,
όπως ορίζονται στη σύμβαση. Στον διαζευκτικό λογαριασμό η τράπεζα, πληρώνοντας
έναν συνδικαιούχο, κατά κανόνα απαλλάσσεται.
ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ
ΣΧΕΣΗ (Συνδικαιούχος – Συνδικαιούχος): αφορά το «ποιος δικαιούται τι» μεταξύ
των συνδικαιούχων. Εδώ κρίνεται αν ο συνδικαιούχος που ανέλαβε χρήματα είχε
δικαίωμα να τα κρατήσει ή αν οφείλει απόδοση/επιστροφή.
Η διάκριση αυτή εξηγεί γιατί ένας συνδικαιούχος
μπορεί να έχει τη δυνατότητα να αναλάβει όλο το ποσό, αλλά να μη δικαιούται να
το οικειοποιηθεί, εάν η εσωτερική τους συμφωνία ή η προέλευση των χρημάτων
οδηγεί αλλού.
ΘΑΝΑΤΟΣ
ΣΥΝΔΙΚΑΙΟΥΧΟΥ: ΤΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ.
Το κλειδί είναι αν στη σύμβαση έχει τεθεί ο
πρόσθετος όρος του άρθρου 2 του ν. 5638/1932 (η λεγόμενη «ΡΗΤΡΑ ΕΠΙΖΩΝΤΩΝ»).
1) ΑΝ ΥΠΑΡΧΕΙ «ΡΗΤΡΑ ΕΠΙΖΩΝΤΩΝ» (άρθρο 2):
·
Με τον θάνατο
οποιουδήποτε συνδικαιούχου, η κατάθεση και ο λογαριασμός περιέρχονται
αυτοδικαίως στους λοιπούς επιζώντες μέχρι τον τελευταίο.
· Οι κληρονόμοι
του θανόντος, ως προς το δικαίωμα κατά της τράπεζας, δεν αποκτούν δικαίωμα στην
κατάθεση. Η τράπεζα αντιμετωπίζει ως δικαιούχους τους
επιζώντες.
·
Η λύση αυτή
εφαρμόζεται ανεξάρτητα από το ποιος κατέβαλε τα ποσά, ως μηχανισμός του ειδικού
αυτού θεσμού – χωρίς να αποκλείει, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, ιδιωτικές
αξιώσεις από ειδική αιτία, αναλόγως περιστάσεων.
2) ΑΝ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ «ΡΗΤΡΑ ΕΠΙΖΩΝΤΩΝ»:
·
Δεν
ενεργοποιείται η «αυτοδίκαιη περιέλευση» στους επιζώντες.
· Το
μερίδιο/δικαίωμα του αποβιώσαντος εξετάζεται με τους γενικούς κανόνες
κληρονομικού δικαίου.
· Ακόμη κι αν
πρακτικά υπάρχει πρόσβαση/κίνηση προς την τράπεζα (σε διαζευκτικό λογαριασμό),
οι κληρονόμοι μπορεί να έχουν αξιώσεις κατά του επιζώντος για το μέρος που
αντιστοιχεί στον θανόντα βάσει της εσωτερικής σχέσης.
3) ΑΝ Ο ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΕΙΝΑΙ «ΜΕ ΣΥΜΠΡΑΞΗ»
(συμπλεκτικός):
·
Συνήθως, ο
θάνατος ενός συνδικαιούχου δυσχεραίνει άμεσα τη λειτουργία, γιατί απαιτείται η
υπογραφή/συμμετοχή όλων. Στην πράξη, μέχρι να νομιμοποιηθούν οι κληρονόμοι,
προκύπτουν συχνά περιορισμοί κινήσεων.
·
Η λύση και η
πρόσβαση καθορίζονται από τη σύμβαση και τους γενικούς κανόνες (και όχι από τον
μηχανισμό «ρήτρας επιζώντων», εφόσον δεν πρόκειται για τον κλασικό διαζευκτικό
του ν. 5638/1932).
ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΗ
ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ: ΔΩΡΕΑ, ΓΟΝΙΚΗ ΠΑΡΟΧΗ, ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ.
Η φορολογία δεν αρκείται στη λέξη «κοινός».
Εξετάζει γεγονότα: ποιος έδωσε τα χρήματα, ποιος τα χρησιμοποίησε, με ποια
αιτία.
Α) ΜΕΤΑ ΘΑΝΑΤΟ – ΦΟΡΟΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ.
Όταν υπάρχει η ρήτρα («ΡΗΤΡΑ ΕΠΙΖΩΝΤΩΝ») του
άρθρου 2 ν. 5638/1932, το ισχύον πλαίσιο προβλέπει ειδική μεταχείριση και
απαλλαγή από φόρο κληρονομίας για την περιέλευση στους επιζώντες (συναφώς και
με το άρθρο 25 παρ. 2 περ. γ του ν. 2961/2001). Η απαλλαγή αυτή αφορά την
περιέλευση στους επιζώντες συνδικαιούχους και δεν «ακολουθεί» αυτομάτως τους
κληρονόμους του τελευταίου επιζώντος.
Β) ΕΝ ΖΩΗ – ΠΟΤΕ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΦΟΡΟΣ ΔΩΡΕΑΣ / ΓΟΝΙΚΗΣ
ΠΑΡΟΧΗΣ.
·
Η απλή προσθήκη
συνδικαιούχου δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με φορολογητέα δωρεά.
·
Φορολογικός ΚΙΝΔΥΝΟΣ
εμφανίζεται, όταν συνδικαιούχος που δεν έχει συνεισφέρει στον λογαριασμό
αναλαμβάνει χρήματα και τα χρησιμοποιεί για λογαριασμό του. Η φορολογική
διοίκηση έχει αντιμετωπίσει τέτοιες περιπτώσεις, ως δωρεά.
· Αν η
πραγματική πρόθεση είναι χαριστική μεταβίβαση (π.χ. γονέας προς τέκνο), η πιο
«καθαρή» διαδρομή είναι η ρητή γονική παροχή/δωρεά χρημάτων μέσω τραπεζικού
συστήματος και η ορθή υποβολή δήλωσης, ώστε να εφαρμοστούν τα τυχόν ευνοϊκά
όρια/απαλλαγές.
Γ) Απόδειξη και τεκμηρίωση
Σε κάθε σενάριο, η τεκμηρίωση είναι καθοριστική:
κίνηση χρημάτων (IBAN), αποδεικτικά μεταφοράς, προέλευση καταθέσεων, και – όπου υπάρχει –
έγγραφα που αποτυπώνουν την εσωτερική συμφωνία (π.χ. ότι ο δεύτερος
συνδικαιούχος είχε απλώς διαχειριστική διευκόλυνση).
ΕΙΔΙΚΕΣ
ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ ΠΟΥ ΣΥΧΝΑ ΠΑΡΑΒΛΕΠΟΝΤΑΙ.
ΚΑΤΑΣΧΕΣΗ: Ο ν. 5638/1932 προβλέπει ειδικό κανόνα
για κατασχέσεις, με τεκμήριο ίσων μεριδίων έναντι των κατασχόντων. Αυτό
σημαίνει ότι, σε εκτελεστικές διαδικασίες, η κατανομή μπορεί να προσεγγίζεται
με βάση τον αριθμό των συνδικαιούχων, ανεξαρτήτως της εσωτερικής συμφωνίας (η
οποία μπορεί να συζητηθεί σε διαφορετικό επίπεδο).
ΑΚΑΤΑΣΧΕΤΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ: Η προστασία (όπου
εφαρμόζεται) προϋποθέτει σωστή δήλωση/διαδικασία. Σε κοινό ΙΒΑΝ, η πρακτική
εφαρμογή απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, ώστε να μην υπάρχουν λανθασμένες προσδοκίες
ως προς την έκταση της προστασίας.
ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ: Όταν εμπλέκονται αλλοδαπά
πιστωτικά ιδρύματα, ενδέχεται να αλλάζουν οι αποδείξεις, οι διαδικασίες και το
εφαρμοστέο πλαίσιο. Ειδικά σε δωρεές/γονικές παροχές χρημάτων, η απόδειξη της
«τραπεζικής μεταφοράς» και των στοιχείων των συναλλασσομένων αποκτά αυξημένη
σημασία.
ΠΡΑΚΤΙΚΟΣ
ΟΔΗΓΟΣ: ΤΙ ΝΑ ΕΛΕΓΞΕΤΕ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ.
1) Ζητήστε από την τράπεζα το ακριβές συμβατικό
πλαίσιο του λογαριασμού:
·
Είναι
διαζευκτικός («εις ολόκληρον») ή με σύμπραξη;
·
Υπάρχει ρητά
η ρήτρα επιζώντων (άρθρο 2 ν. 5638/1932);
·
Τι
προβλέπεται για κινήσεις μετά από θάνατο συνδικαιούχου;
2) Κρατήστε ίχνη προέλευσης και κινήσεων:
· Εμβάσματα,
καταθέσεις, εκτυπώσεις κινήσεων, αποδεικτικά μεταφοράς, αιτιολογίες συναλλαγών.
·
Σε οικογενειακά
σενάρια, διαχωρίστε «διαχείριση για διευκόλυνση» από «μεταβίβαση περιουσίας».
3) Αν η πρόθεση είναι μεταβίβαση:
·
Προτιμήστε
ρητή γονική παροχή/δωρεά χρημάτων με τραπεζική διαδρομή και δήλωση, ώστε να
αποφευχθούν αμφισβητήσεις και φορολογικοί κίνδυνοι.